Dựa trên ảnh chụp lúa cổ trổ bông trên các báo mạng, TS Trần Đăng Hồng- người có 30 năm giảng dạy, nghiên cứu tại khoa Nông nghiệp, ĐH Reading (Anh) đã đưa ra những nhận định nói trên. Ông đã xuất bản 7 cuốn sách, trên 80 bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí khoa học Âu Mỹ, đề cập đến các vấn đề khoa học và kỹ thuật hạt liên hệ đến ngân hàng hạt giống.

Hình thái sinh học mẫu mực

Trong thư điện tử gửi cho phóng viên, ông Hồng nhận định Thành Dền vào 3.000 năm trước, tuy ở vị trí khá cao, nhưng vẫn bị ngập lụt theo định kỳ vì hệ thống đê trên sông Hồng chưa có. Vì còn là thời chưa biết lai giống nhân tạo, cư dân chỉ biết tuyển chọn giống qua hình thái bên ngoài, nên các giống lúa cổ vẫn còn mang nhiều đặc tính của lúa hoang dại O.rufipogon hay O.nivara - đều có thân cao, lá rũ, hạt có râu dài, hạt hưu miên mạnh, cây bị ảnh hưởng bởi quang kỳ tính (chỉ trổ đòng vào tháng 10-12 khi có ngày ngắn), tương tự như các giống lúa nổi ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Những cây lúa cổ đã trổ đòng.

Trong khi đó, “lúa cổ Thành Dền” khi mới trổ bông đã không có những đặc điểm tương đương với những giống lúa hoang dại trên.  Ông Hồng đánh giá: “Mặc dầu chưa thấy gié và hạt, hình dạng cây lúa cổ này có thân cứng và lùn, lá thẳng đứng, nhiều chồi hữu hiệu, ít chồi vô hiệu, giống sớm với chu kỳ 100 ngày vì không quang cảm”.

Điều quan trọng, theo ông, giống lúa cổ này đúng là một mẫu mực lý tưởng về hình thái và sinh học mà các nhà lai tạo lúa, như Peter Jennings, T.T Chang của Viện Lúa Gạo quốc tế IRRI mơ ước từ thập niên 1950. Trên thực tế, nhóm làm việc của 2 giáo sư trên và cộng sự đã mất 10 năm lai tạo và tuyển chọn để cho tới giữa thập niên 1960 mới tạo được giống IR8 hội đủ các đặc tính tốt nói trên. IR8 trở thành giống lúa tiền phong cho cuộc cách mạng xanh trong hậu bán thế kỷ 20.

Ông Hồng cũng cho biết: “Dựa vào kinh nghiệm và kiến thức khoa học thâu lượm được và dựa vào hình thái và sinh học cây lúa trên hình, tôi nghĩ rằng giống “lúa cổ Thành Dền” có đặc tính của giống “hiện đại” do cách mạng xanh tạo ra từ giữa thập niên 1960, chứ không có mang một đặc tính nào của giống lúa “cổ truyền” hay “cổ đại”. Dĩ nhiên, đây chỉ là một nhận định cá nhân, chủ quan, lại dựa trên hình ảnh, nên có thể sai lầm”.

Năng suất 2 tấn/ha

Những nhận định tiếp theo đưa ra khi “lúa cổ” đã làm đòng, ông Hồng phỏng đoán, trọng lượng của loại lúa này phải từ 35- 40g/1.000 hạt (hạt khô 14% độ ẩm). Song ông chỉ tính 30g/1.000 hạt. Tổng năng suất hạt sẽ là 3,56 tấn/ha. “Dẫu có sai số thật lớn trong bài tính, năng suất tối thiểu cũng phải trên 2 tấn/ha” - ông Hồng khẳng định. Có điều, nếu chấp nhận “lúa cổ Thành Dền” có năng suất 2 tấn/ha, thì giống cổ này tương đương với năng suất trung bình của VN năm 1970. Và nó dẫn ông Hồng đến câu hỏi khác: “Nếu tổ tiên ta đã có một giống lúa siêu việt như vậy, thì tại sao tổ tiên ta không giữ giống này nhân ra, canh tác mọi nơi, cớ chi để dân ta phải chết đói nhiều lần dưới thời Vua Minh Mạng, Thiệu  Trị và Tự Đức (từ 1820 đến 1888, Việt Nam Sử lược)”?

Liên hệ với TS Trịnh Xuân Hội - người trực tiếp chăm sóc, theo dõi “lúa cổ” chiều 3.8, ông Hội cho biết: “Hiện những cây lúa từ Thành Dền vẫn phát triển bình thường. Việc mời chuyên gia xác định hình thái chắc sẽ phải chờ thêm 15 ngày nữa, khi lúa ửng đuôi”.
TS Lâm Thị Mỹ Dung cho biết, sẽ gửi thêm mẫu sang Nhật Bản để xác định niên đại trong vài ngày tới. Những mẫu gửi đi lần này được tìm thấy ở thời điểm khác với 3 mẫu gửi đi trước đó. Ba mẫu đầu gửi đi lần đầu được lấy mẫu theo quy trình thu lượm mẫu khảo cổ, không phải do chính tay các nhà khảo cổ tiến hành. Mẫu sau gửi đi được chính các nhà khảo cổ tìm thấy và được đãi rửa theo một quy trình nghiêm ngặt hơn.

Ngô An